( وَ ما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ ) يعنى : چه تو را دانا كرد كه عقبه چيست يعنى پيمودن گردنه چيست ، سپس ذكر كرده و فرمود . ( فَكُّ رَقَبَةٍ ) و آن خلاص كردن آنست از اسارت بردگى . . . 2 - حسن و قتاده گويند ، كه آن حقيقت گردنه است ، آن گردنه سختى است در آتش غير از جسر جهنّم ، پس آن را بطاعت خداى عزّ و جل بپيمائيد و از پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله روايت شده كه فرمودند : البته در سر راه شما گردنه دشواريست كه سنگين بارها از آن عبور نميكنند و من قصد دارم كه سبك كنم از شما گذشتن از اين گردنه را . و از ابن عبّاس نقل شده كه ميگفت كه آن گردنه خود آتش است و از او نيز روايت شده كه آن گردنه‌اى است در آتش . 3 - اينكه از مجاهد و ضحاك و كلبى روايت شده كه آن پل و راهيست كه بر جهنّم مانند دم و لبه شمشير زده مىشود ، به اندازه رفتن سه هزار فرسخ هزار فرسخ مستقيم و آسان ، و هزار فرسخ سر بالايى و هزار فرسخ سرازيرى و در دو طرف آن چنگ و قلّابهاى تيزى تيز هست مثل اينكه آن خار سعدان است ، پس مردمى كه از آن ميگذارند بعضى بسلامت و رستگارى عبور ميكنند و بعضى مخدوش ، و بعضى هم سرنگون در آتشند ، پس بعضى از مردم مانند برق جهنده از آن ميگذرند ( اللّهمّ اجعلنا منهم آمين يا رب العالمين و برخى مانند باد تند ميگذرند و بعضى مانند سواران تكتاز عبور ميكنند و بعضى مانند مردى كه ميدود از آن عبور ميكنند . و بعضى از آن عبور ميكنند مانند مرد زرنگ و سبك و بعضى بر او ميخزند خزيدنى و بعضى از مردم هستند از مردان و زنان كه ميلغزند ، و بعضى